DE AVONTUREN VAN DE ALLESKUNNER

“Stand for something or fall for anything.” Ik hoorde het vorige week door een rapper in een stoer hiphop liedje. Normaal ben ik niet zo van de hiphop, maar zodra je totaal ondergedompeld bent in een onderwerp lijkt de hele wereld er mee te maken. Oorspronkelijk komt het van Alexander Hamilton, een Amerikaans staatsman uit 1757, maar de scherpe slogan is overal terug te vinden op internet geparafraseerd door meerdere iconen. Beetje copy-pasting kan in dit tijdperk geen kwaad.

In hoeverre is die eeuwenoude quote toepasbaar op de kwestie rondom grensvervaging in de hedendaagse beeldende kunst? Stand for something; kies een specialisme, een skill. Or fall for anything; of je hebt geen poot om op te staan. Het gevaar van deskilling, zoals we het gekscherend noemen, is het kwijt raken van focus, expertise en uniciteit. De meerwaarde blijkt vindingrijkheid, kruisbestuiving en het ontdekken van nieuwe gronden.

Is het een kwestie van kiezen of accepteren van die deskilling? Op vele kunstenaars zal dit niet eens toepasbaar zijn, er zijn uiteraard veel kunstenaars vandaag de dag die werken vanuit een puur gegeven of medium. Sterker nog, dit is eigenlijk  niets meer dan een veredelde zelfreflectie vanuit de theorieën van anderen. Als ik mijzelf tot voorbeeld neem, herken ik het gegeven namelijk wel. Als kunstenaar werk ik voornamelijk met video op een documentaire wijze. Dat zou je bijna een specialisme kunnen noemen. Regie, camera, geluid, licht en montage neem ik voor mijn rekening. Maar naast een professionele televisie cameraman zie ik er vast uit als een mietje. Ik gebruik elementen van de journalistiek, maar zou voor geen goud journalist willen zijn. Ook sociologie, geschiedenis en psychologie passeren de revue tijdens mijn werkproces, maar een universitaire studie heb ik niet afgerond. Toch gebruik ik die elementen naar lieve lust, omdat het kan, omdat ik dat wil, en omdat ik denk dat het werk daar sterker door wordt.

Ook organiseer ik evenementen, coördineer ik een artist-in-residence en schrijf ik zo nu en dan een essay. Ik ben een eenmanszaak, doe mijn eigen boekhouding, pr en marketing. Cultureel ondernemerschap, piece of cake. Het komt allemaal vanuit dezelfde bron, maar neemt soms verschillende verschijningsvormen aan. Ik geloof dat deskilling me breder van begrip en kunnen maakt. Ook al kan ik niet per se iets fantastisch goed, verdomme ik ben een hedendaags kunstenaar! Maar wordt je daar niet weleens hartstikke moe van? JA! Vaak verlang ik naar een romantisch bohémien kunstenaarsbestaan op een zolderkamertje met kaarslicht. Maar echt realistisch vind ik dat niet en toch bij nader inzien ook niet zo boeiend.

Als ik bovenstaande lees (niet de afbeeldingen natuurlijk!) , lijk ik echt een verwend kind van mijn tijd. Grensvervaging zelf wordt een medium, ongeacht het medium. Volgens vele sociologen en filosofen bevinden we ons in het post-fordistisch tijdperk, waarin diensten gewilder zijn dan kant en klare producten. Tijdens mijn De Avonturen van de Alleskunner probeer ik mijn diensten, kunde en zijn als kunstenaar uit te testen. Hoe ver kan ik gaan en wat leert mij dat over het hedendaags kunstenaarschap?

Deel daarvan is het verzamelen van 99 portretten van mijzelf, geschilderd of getekend door anderen. Professional, amateur, kunstenaar, non-kunstenaar zijn uitgenodigd en leveren elk hun eigen bijdrage aan het grote geheel. Wat doe ik? Ik zit stil, voor 2,5 uur per sessie, als een sculptuur, een mona lisa gone bad, een communistisch leider bijna. Althans, daar moet ik steeds aan denken tijdens het zitten. Verder doe ik weinig, naast koffie schenken en koekjes uitdelen. Kantine juffrouw kan ik dus ook afvinken.

(Mirror Me: hierboven een versie van hoe ik eruit zou zien als ik aan twee kanten hetzelfde was)

Dat uitlenen of weggeven van auteurschap vind ik razend interessant, doch beangstigend. Ik heb weinig grip op de uitkomst. Ondanks dat ik daar zit in dezelfde houding met hetzelfde bloesje op dezelfde plek, komt er bij elk portret iets totaal anders uit. Zoals ik bij de vorige blog beschreef; elk portret lijkt een vermenging van twee gezichten. Die van de maker en die van het model. Geen enkele lijkt op de werkelijkheid, maar brengt een nieuwe werkelijkheid naar boven. Als er straks echt 99 hangen kan ik mijn geluk niet op; leve de parallelle werelden!

Zo komen die hippe woorden uit de kunst toch nog eens lekker terug: zichtbaarheid, post-fordisme, deskilling, semi-autonomie, hybridisering enzovoorts enzovoorts. Oh ja, en wat ik echt niet kan is: fluiten. |

(Ja, simpelweg fluiten is echt een minidrama voor mij.)

Het portret neemt een grote rol binnen de kunstgeschiedenis. Ooit duurde het nog uren om een beeltenis van jezelf te laten maken, maar inmiddels kan ons portret zo simpel zijn als een profile pic op Facebook geschoten met je ingebouwde webcam.

Tijdens De Avonturen van de Alleskunner roep ik iedereen op om mij te komen portretteren bij Heden Hier, als deel van mijn onderzoek naar de grensvervaging binnen het hedendaags kunstenaarschap. Zo tracht ik 99 ‘zelf’ portretten te verzamelen, gemaakt door anderen. De collectie schilderijen en tekeningen zullen uiteindelijk deel uit maken van de tentoonstelling in juli in combinatie met mijn eigen werken.

Een aantal jaar terug begon ik, bij wijze van een bijbaantje, portretmodel te staan bij verschillende schilder- en tekenlessen voor amateurs en gevorderden. Pas later realiseerde ik me hoe vreemd het is dat er misschien wel tientallen of honderden schilderijen, schetsen en tekeningen bestaan van mijn portret. Versies van mijn gezicht die boven de bank hangen, in de tekenla verstopt of ergens in een atelier rondslingerend.

Na een tijdje begon ik de portretten te fotograferen, want opvallend vond ik dat geen enkele versie hetzelfde lijkt te zijn. Het zijn allemaal versies van mijn gezicht waarin de werkelijkheid gemanipuleerd is tot de perceptie van de schilder in kwestie. Sterker nog, het valt me op dat elk schilder zijn/haar eigen gezicht schildert, maar met mijn algemene kenmerken (rood haar, lichte huid etc.)
Een gezicht is persoonlijk en uniek, maar als portretmodel zou je kunnen zeggen dat je je echte gezicht verliest door het te laten mengen met een nieuw gezicht.
Wat zegt het portret over de schilder? En wat zegt het portret over het model?

Naarmate de collectie ‘zelf’portretten in mijn werkruimte groeit, zie ik door de bomen het bos bijna niet meer. Is mijn voorhoofd echt zo lang? Ben ik echt zo witjes? De illusie van de portretten pesten mijn grip op de werkelijkheid. Ben ik degene die ik in de spiegel herken als mijzelf? Of ben ik degene die jij ziet?

Selfmade Glasses

De hedendaagse visuele cultuur maakt een interessante tijd door. We lijken te leven in een plaatjes maatschappij waar ‘zien’ en ‘gezien worden’ de populaire handelswaar is geworden. Om Camiel van Winkel te citeren: ‘De dynamiek van de hedendaagse cultuur wordt bepaald door een visueel tekort, eerder dan door visuele overdaad. De vraag naar beelden -niet alleen ‘complexe’ of ‘interessante’ beelden, maar beelden uberhaupt- is groter dan het aanbod. Het leven te midden van visuele media wordt beheerst door een permanente druk om ontbrekende beelden in te vullen; om beeldloze praktijken en processen te visualiseren. Dit is het primaat van de zichtbaarheid.’*

Meerdere instellingen, bedrijven en televisiezenders maken er dankbaar gebruik van: de hongerige amateur die graag zijn tanden in elke rondslingerende boterham zet. Die boterham heet Zichtbaarheid, en is het belangrijkste ingrediënt voor hedendaags succes. Zichtbaarheid is Succes en Succes is Zichtbaarheid. Of het nou koken, dansen, zingen of schaatsen is, elk trucje kan je laten zien aan het smullende publiek achter de tv. Als je maar gezien wordt. Word je niet gezien, dan besta je eigenlijk niet.

Het visualiseren heeft dus een belangrijke positie ingenomen. Wat doen deze ontwikkelingen met de disciplines die al gebruik maken van een visuele verschijningsvorm? Wat heeft dit voor gevolgen in de beeldende kunst?
De beeldcultuur is steeds breder en diverser, waardoor distinctie tussen high en low art steeds vager wordt. De professional gebruikt steeds vaker een lowtech manier die amateur eigen is, en de amateur heeft steeds meer toegang tot hightech mogelijkheden, kennis en expertise. Zij staan niet altijd meer tegenover elkaar, maar maken gebruik van elkaar. Hierdoor wordt de grens tussen wat wij als professioneel of amateuristisch erkennen ook verkend.

Hieronder de officiële videoclip van Lonely Boy – The Black Keys. Een sterk staaltje amateurisme dat relateert aan de YouTube cultuur, maar gebruikt wordt als professionele videoclip.

The promotional music video for “Lonely Boy” features actor/musician/part-time security guard Derrick T. Tuggle dancing and lip-syncing to the song in the parking lot of a motel. The video, shot in a single take, went viral and garnered more than 400,000 views on YouTube within 24 hours. ”The director just sort of noticed me dancing and asked me, ‘Can you perform?’ I said, ‘I can dance, anybody can dance,’ so I took some moves from everybody: John Travolta from Saturday Night Fever and Pulp Fiction, the Carlton Banks dance from The Fresh Prince and a little bit of Michael Jackson, so it was a smorgasbord of everybody in there.”

Een groot contrast met videoclips van eerdere jaren, waarin gestreefd werd naar perfectie, esthetica, luxe en andere tekenen van faam en ‘professionalisme’. (Denk vooral aan hiphop video’s waarin flessen champagne, kilozware ‘blingbling’ en dikke auto’s voorbij fladderen.) Wat maakt de amateur dan nu ineens zo aantrekkelijk? Het ‘lekker jezelf zijn’ lijkt steeds meer en meer de norm te worden. In ‘Dus ik ben’ van Stine Jensen en Rob Wijnberg lees ik; ‘De zoektocht naar identiteit is, met andere woorden, ook een zoektocht naar authenticiteit geworden. We willen niet alleen iemand, maar een specifiek iemand zijn – anders dan anderen, maar precies zoals ‘onszelf’. Ik ben wie ik ben, dus ik ben.’** Deze zoektocht naar authenticiteit vinden we overal terug in de beeldcultuur, met name op YouTube.

Het wereldwijde podium van YouTube maakt tegelijkertijd plaats voor amateur en professional. Het is een van de weinige podia waar de een niet per se beter is dan de ander. De maatstaf van wat wij waarderen op YouTube is een wereld van verschil met wat wij waarderen in de Koninklijke Schouwburg. Het mooie aan YouTube is dat iedere deelnemer even veel kans maakt om het podium op te klimmen. Helaas zitten er natuurlijk altijd rotte appels tussen die alsnog miljoenen likes krijgen. Dat is het gevaar van grensvervaging.

Laten we een voorbeeld nemen aan een artikel wat recentelijk geplaatst werd in de Metro. Uiteraard niet het meest hoogwaardige krantje in de Nederlandse journalistiek, maar wel gelezen door het meest uiteenlopende en breedste publiek. De Metro kopt met: ‘Binnenlopen met Youtube; 19-jarige student Bardo Ellens verdient geld met 70.000 kijkers’ De 19-jarige Bardo staat in de top 10 van best verdienende Nederlandse sterren op Youtube. Zijn gefilmde avonturen worden steevast door tienduizenden mensen bekeken. Wat begon als hobby, veranderde in een super bijbaan dankzij de opbrengsten uit zogenaamde advertentie clicks.*** Die hobby verdiensten lopen op tot en met 1000 euro per maand verkondigt de YouTube held. Zichtbaarheid is Succes, en Succes is Zichtbaarheid.

Nieuwsgierig naar het wonderkind ging ik snel een kijkje wagen op YouTube, maar helaas lieve mensen besteed er alsjeblieft geen tijd aan. Niks geen gouden concept of visuele uitdaging, het zijn maar slecht gemonteerde rotfilmpjes die je leven niet zullen veranderen. Waarom dan toch zo’n hype? Bardo zegt in Metro: ‘Omdat ik tegen diverse media keihard heb gelogen. Ik vertelde een lokale krant dat een filmpje van mij miljoenen keren was bekeken. Dit was helemaal niet waar, maar werd wel opgeschreven.’ Need I say more? Laten we Bardo met z’n allen lekker boycotten, want er zijn zoveel mooie voorbeelden van amateur-integraties die wel boeiend zijn en de professionele wereld zelfs kunnen uitdagen. Hieronder een mooi voorbeeld. Hennessy Youngman is een alterego van kunstenaar Jayson Musson, waaronder hij regelmatige posts op Youtube publiceert over hedendaagse kunst.

Hennessy Youngman over het maken van kunst.

* Camiel van Winkel, Het primaat van de zichtbaarheid, blz. 15
**Stine Jensen en Rob Wijnberg, Dus ik ben, blz. 219
***Metro, 22 februari 2012

Zelfportret als Man van Vetruvius (aerobic exercise)

‘Is de kunstenaar niet altijd al een alleskunner geweest?’, een veelvoorkomende reactie op mijn onderzoek naar de hedendaagse alleskunner. Binnen de kunstgeschiedenis heeft de kunstenaar zich inderdaad over het algemeen gedragen als een grensoverschrijder. Als grondlegger van de moderne kunst deed Marcel Duchamp dat op het moment dat hij zijn beroemde fietswiel binnen de witte muren van het museum kwam duwen. Zo ook Joseph Beuys die van iedereen een kunstenaar wilde maken met zijn uitspraak; ‘Jeder Mensch ein Kunstler’.  Of Andy Warhol’s positionering van de kunstenaar in de popcultuur. De allereerste erkende alleskunner zouden we kunnen traceren als Leonardo DaVinci. Deze roemruchte Renaissance man staat bekend in de wereldgeschiedenis als kunstenaar, wetenschapper, filosoof, schrijver (etc.) en heeft talloze waardevolle experimenten voor ons achtergelaten. Het verschil met Leonardo is uiteraard de tijdsgeest waarin hij zich begaf in vergelijking met de onze. De Renaissance was een wirwar van ontdekkingen, zonder dat er al sprake was van specifieke industrie of professioneel afgebakend vakgebied zoals wij dat over het algemeen na de Industriële Revolutie hebben kunnen ervaren.

Volgens Camiel van Winkel, schrijver van het essay De Mythe van het Kunstenaarschap, ‘incorporeert de kunstenaar zijn tijdsgeest’. Want niet alleen de kunstenaar doet zich voor als alleskunner, we doen het eigenlijk allemaal een beetje, zoals we het multitasken praktisch tot hogere orde hebben verklaard in onze dagelijkse dag. Er is een collectief verlangen in de Westerse maatschappij om er toe te doen, om erkend te worden. Alain de Botton refereert naar het begrip ‘de IK-missie’, want tegenwoordig liggen die 15 minutes of fame van Andy er voor het grijpen.

Voor dit onderzoek probeer ik veel te lezen over de tijdsgeest van onze generatie. Terugkerende termen als erkenning, status, prestatiedruk, individualisering vullen de meeste essays en boeken in kwestie. Zware woorden die me soms boven het hoofd uitstijgen. Om dit proces ook zichtbaar te kunnen maken zocht ik naar een manier om de teksten en woorden in kwestie visueel te maken. Maar een getypt a4je is niet het meest esthetisch verantwoord, al is esthetica niet voornamelijk mijn streven. Toch is het visualiseren, of visueel vormgeven van iets, vaak de sleutel naar universaliteit.

Per ongeluk las ik ergens dat Leonardo DaVinci met zijn linkerhand van rechts naar links schreef, en ook nog in spiegelbeeld. Of dat nou kwam omdat hij wilde voorkomen dat de katholieke kerk zomaar van alles wat hij schreef op de hoogte was, of omdat hij met zijn linkerhand vlekken maakte op het perkament, het is nogal een uitdaging om zoiets vol te houden. Dus ik neem daar graag een voorbeeld aan. Ik heb woorden uit het onderzoek als tekenonderwerp genomen, en Leonardo’s truc erop toegepast. Het resultaat schept een afstand tussen het woord en haar betekenis. En daarnaast is mijn handschrift er ook niet meer in te herkennen, totaal ontdaan van haar auteurschap. Ook weer een van die terugkerende termen! De hype rondom (non)auteurschap: wordt vervolgd.

Aankomende week is er in de etalage te zien: ‘Golden Ratio: Explain Yourself’, een video introductie tot de oorsprong van dit project waarin perfectie ver te zoeken is, maar het zoeken als perfect gezien zou kunnen worden. Kortom: ik vergelijk mijn denkproces met de man van Vitruvius, maar ook met aerobics. Een klein beetje zelfspot is nooit erg, toch? Loop aankomende week s’ avonds langs de etalage van Heden Hier in de Weimarstraat 24a om de video te bekijken.

- Puck Verkade, 4 maart 2012

Een residency beginnen in je eigen stad is verwonderlijker dan je zou denken in eerste instantie. Ik ben een geboren en getogen Hagenees, maar sinds mijn eerste week in Heden Hier ervaar ik de Haagsche Weimarstraat nu al als een exotische plek. De etalage pui werkt bijna als een vergrootglas voor mij, zoals het de passerende bewoners en bezoekers van de Weimarstraat vertoont. Een straat met pieken en dalen, voor ieder wat wils, een regelrechte volkswijk met karakter. En uiteraard ziet men mij ook achter het glas, met de naam en titel op het raam als een hint. Puck Verkade & De Avonturen van de Alleskunner, het klinkt bijna als een Suske & Wiske verhaal.

De Avonturen van de Alleskunner is de werktitel voor mijn onderzoek naar de hybridisering van het hedendaagse kunstenaarschap,  in relatie tot onze tijdsgeest. In tijden waarin digitale podia als YouTube, tv wedstrijd- en reality shows hoogtij vieren, is er een nieuwe waardering voor de amateur ontstaan. Deze Do It Yourself mentaliteit, keuzevrijheid en maakbaarheid heeft ook zijn effect op het creatieve werkveld. Ik vraag me af waar en hoe de kunstenaar daar in staat. Hedendaagse kunstenaars vertonen dikwijls het gedrag van een alleskunner. Zonder zich te binden aan een specialisme lenen zij van andere vakgebieden, pakken wat zij kunnen gebruiken om dat in te zetten voor hun autonome artistieke praktijk. ‘High’ en ‘low’ culture, toegepast en autonoom, specialist en leek; grensvervaging is te zien in allerlei soorten en maten.  De interesse in dit onderwerp ontsprong bij mij tijdens het schrijven van mijn BA afstudeerscriptie: ‘Alles behalve een titel’, een onderzoek naar grensvervaging in de kunst. Hiervan zal ik regelmatig herschreven stukken publiceren.

De verheerlijking van het ‘nieuwe’ amateurisme is al eerder onder de loep genomen, het lijkt overal op te doemen en rond te zweven. De Appel in Amsterdam wijdde er een tentoonstelling aan; Geniaal zonder Talent, Mister Motley vulde een hele editie ermee en meerdere musea in Nederland waagde zich aan een kunst-competitie voor Jan en alleman; ZomerExpo in het GEM en Art of Can in Centraal Museum Utrecht.  Laten we eerlijk zijn; de amateur is hot. Maar zo hot dat deze de positie van de professional voorbij treedt? Tijdens deze drie maanden wil ik resideren als een goedaardige parasiet in de Weimarstraat, om te kunnen peilen, experimenteren en uitproberen wat dit met het hedendaags kunstenaarschap te maken heeft. Ik wil op zoek gaan naar een manier waarop ik deze twee uiteinden kan verbinden, waar ze elkaar kunnen complementeren en uitdagen, zonder te bedreigen.

In mijn werk ga ik vaker op zoek naar maatschappelijke structuren en sociale kwesties, die ik vanuit een persoonlijk oogpunt probeer te benaderen en ondergaan. De onderzoekende, documentaire stijl is de rode draad in het werk, meestal uitgevoerd in de vorm van video installaties. In dit geval probeer ik mijn eigen subcultuur te analyseren, van binnen uit en van buiten af. Wat is de rol van de kunstenaar tegenwoordig? En hoe kijkt men naar hedendaagse kunst en het kunstenaarschap? Juist nu dat er politiek zwaar weer over Nederlandse kunstenaars trekt, wil ik op zoek gaan naar een eigen ervaring binnen dit topic. Als net afgestudeerde kunstenaar zweef ik misschien nog wel tussen de twee uiteinden van specialist en leek in, en voel ik me tegelijkertijd tot beide aangetrokken en afgestoten.

Een week geleden kwam ik aan bij Heden Hier en stapte ik vol trots naar binnen. Een witte ruimte. Groot, angstaanjagend leeg bijna. Vergelijkbaar met het aanzicht van een wit canvas denk ik, als ik een schilder was geweest. Met mijn naam op het raam en de ruimte die me gretig aanstaart bekruipt me een ongemakkelijk gevoel. Ik moet deze ruimte gaan vullen binnen de aankomende maanden door middel van mijn gedachten en ideeen die vorm zullen gaan krijgen omdat ze niet langer in mijn kop horen. Het is tijd voor daden! Voor nu is er alvast een preview te zien van een mini documentaire ‘Facing The Portrait’, die ik schoot bij Marcello’s Art Factory, een Haagsche amateur schilderschool in de buurt. Tijdens de avonden dat ik aanwezig ben wordt de preview gebeamd op de etalage. Fiets of wandel vooral langs!

- Puck Verkade, 27 februari 2012